سفر رسانهای به البرز، روایت هنرمندانی بود که با وجود چالشهای اقتصادی و هجوم فناوریهای نوین، همچنان با خاک، نخ، رنگ و چوب از هویت ایرانی پاسداری میکنند؛ استانی که حالا میخواهد با شهر صنایعدستی گلستانک، ثبت جهانی تپه اُزبکی و توسعه گردشگری فرهنگی، جایگاه تازهای در نقشه میراثفرهنگی کشور به دست آورد.
سفر اصحاب رسانه به استان البرز با ترسیم چشمانداز توسعه میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی آغاز شد؛ چشماندازی که از احیای آثار تاریخی و توسعه زیرساختهای گردشگری تا حمایت از هنرمندان صنایعدستی را در بر میگیرد.
در ابتدای این سفر، نادر زینالی مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان البرز با حضور در جمع خبرنگاران، از برنامههای کلان این استان برای توسعه سه حوزه میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی سخن گفت.
وی با اشاره به رویکرد برنامهمحور دولت چهاردهم اظهار کرد: برای نخستین بار سند پنجساله توسعه میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان البرز تدوین، تصویب و ابلاغ شده است؛ سندی که جایگاه این حوزه را در برنامهریزیهای توسعهای استان تثبیت میکند و تمامی دستگاههای اجرایی را در قبال اجرای آن مسئول میسازد.
البرز؛ از شهر صنایعدستی گلستانک تا ثبت جهانی تپه اُزبکی
زینالی با تأکید بر ظرفیتهای مغفولمانده استان البرز گفت: این استان به دلیل موقعیت جغرافیایی و قرار گرفتن در شاهراه ارتباطی ۱۴ استان کشور، میتواند به یکی از قطبهای گردشگری و صنایعدستی کشور تبدیل شود.
وی از برنامهریزی برای تبدیل روستای ملی گلستانک به شهر صنایعدستی خبر داد و افزود: خاک این منطقه از بهترین خاکهای کشور برای تولید سفال و سرامیک است و زیرساختهای لازم برای توسعه فعالیتهای هنری و تولیدی در آن در حال فراهم شدن است.
مدیرکل میراثفرهنگی البرز همچنین از جذب ۴۴ همت سرمایهگذاری در حوزه گردشگری استان طی سال گذشته خبر داد و گفت: توسعه اقامتگاههای بومگردی، افتتاح هتل پنج ستاره «قصر» و تکمیل پروژههای گردشگری از جمله برنامههای مهم استان در این حوزه است.
وی با اشاره به اقدامات صورت گرفته در بخش میراثفرهنگی افزود: تپه تاریخی اُزبکی با قدمتی بین هفت تا ۹ هزار سال در مسیر ثبت جهانی قرار دارد و عملیات ایجاد زیرساختها و حفاظت از این محوطه ارزشمند آغاز شده است. همچنین پروژههای مرمتی کاخ سلیمانیه، کاروانسرای شاهعباسی و امامزادگان تاریخی استان با جدیت دنبال میشود.
زینالی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ظرفیت صادراتی صنایعدستی البرز اظهار کرد: محصولات هنرمندان استان امروز به ۱۶ کشور جهان صادر میشود و توسعه بازارهای صادراتی از مهمترین برنامههای پیشروی این حوزه به شمار میرود.
پس از پایان نشست، اصحاب رسانه راهی کارگاههای صنایعدستی شدند؛ جایی که برنامهها و آمارهای رسمی جای خود را به روایت زندگی هنرمندانی داد که سالهاست با دستان خود فرهنگ و هویت ایرانی را زنده نگه داشتهاند.
در یکی از کارگاههای بافت سنتی، صدای چرخهای ریسندگی و حضور ابزارهای قدیمی، پیوند عمیق صنایعدستی با تاریخ و میراث فرهنگی ایران را به نمایش میگذاشت. در این مجموعه تمامی مراحل تولید از طراحی و ریسندگی تا رنگرزی و بافت زیر نظر استادکاران انجام میشود.
نکته جالب توجه، نگاه امیدوارانه هنرمندان به آینده صنایعدستی در عصر فناوری و هوش مصنوعی بود. آنها معتقدند آنچه صنایعدستی را متمایز میکند، اصالت و خلاقیتی است که هیچ ماشین و الگوریتمی قادر به بازآفرینی کامل آن نیست. هر رنگ، هر نقش و هر بافت، حاصل تجربه، احساس و ذوق انسانی است و همین ویژگی ارزش واقعی صنایعدستی را شکل میدهد.
فرزاد فرجی؛ صنایعدستی از کالای مصرفی به محصول فرهنگی تبدیل شده است
ایستگاه بعدی سفر رسانهای، کارگاه سفال و سرامیک فرزاد فرجی بود؛ فضایی که قفسههای آن با انواع ظروف، مجسمهها و آثار تزئینی پوشیده شده بود و هر قطعه، تلفیقی از مهارت فنی و خلاقیت هنری را به نمایش میگذاشت.
فرجی با اشاره به تحولات چند دهه اخیر صنایعدستی گفت: در گذشته کارگاههای صنایعدستی نیازهای روزمره مردم را تأمین میکردند و نقش کارخانههای امروزی را بر عهده داشتند، اما با گسترش تولید صنعتی، این حوزه به سمت محصولات فرهنگی، هنری و لوکس حرکت کرده است.
وی افزود: هدف ما هیچگاه صرفاً تولید کالا نبوده است. تلاش کردهایم محصولاتی خلق کنیم که علاوه بر کاربرد در زندگی امروز، بازتابدهنده فرهنگ و هویت ایرانی نیز باشند.
به گفته این هنرمند، افزایش هزینه مواد اولیه، انرژی و نیروی کار، رقابت با محصولات صنعتی را دشوار کرده است. از سوی دیگر صنایعدستی به دلیل ماهیت فرهنگی خود، در دوران رکود اقتصادی بیش از بسیاری از کالاها تحت تأثیر کاهش قدرت خرید قرار میگیرد.
با این حال فرجی آینده این حوزه را روشن میداند و معتقد است محصولات فرهنگی پس از منابع طبیعی، مهمترین سرمایه اقتصادی کشورها محسوب میشوند و میتوانند سهم قابل توجهی در توسعه اقتصادی داشته باشند.
نفیسه خلج و محمد تائبی؛ هویت ایرانی مهمترین مزیت رقابتی صنایعدستی
یکی دیگر از بخشهای این سفر به بازدید از کارگاه نفیسه خلج و محمد تائبی اختصاص داشت؛ زوج هنرمندی که بیش از دو دهه در حوزه سفال و سرامیک فعالیت میکنند.
در کارگاه آنها صدها قطعه سفالی و سرامیکی با طرحها و رنگهای متنوع به چشم میخورد؛ آثاری که بسیاری از آنها راهی بازارهای بینالمللی شدهاند.
خلج در گفتوگو با خبرنگاران توضیح داد که بسیاری از مشتریان اروپایی خواهان رنگهایی خاص بودند که تهیه آنها در بازار ممکن نبود. همین موضوع باعث شد تا او به سراغ یادگیری و تولید رنگهای طبیعی برود و به تدریج امکانات لازم را برای این کار فراهم کند.
این زوج هنرمند سالانه حدود دو هزار قطعه تولید میکنند و تاکنون محصولاتشان به بیش از ۱۵ کشور جهان صادر شده است. فرانسه مهمترین مقصد صادراتی آثار آنها به شمار میرود.
محمد تائبی نیز مهمترین عامل موفقیت در صنایعدستی را خلاقیت دانست و گفت: مهارت فنی به تنهایی کافی نیست. شناخت طراحی، فرم، تناسبات و کاربرد محصول در موفقیت یک اثر نقش تعیینکننده دارد.
او هشدار داد که هر جا خلاقیت کمرنگ شود، تقلید جای آن را میگیرد و صنایعدستی هویت خود را از دست میدهد.
به اعتقاد این زوج هنرمند، مهمترین مزیت رقابتی صنایعدستی ایران در بازارهای جهانی، هویت فرهنگی و ریشههای تاریخی آن است؛ ظرفیتی که آثار ایرانی را از نمونههای مشابه در دیگر کشورها متمایز میکند.
ژیلا خدادادی؛ البرز میتواند با سفال و سرامیک شناخته شود
در پایان این بازدید، ژیلا خدادادی معاون صنایعدستی اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان البرز، تصویری کلی از ظرفیتها و دستاوردهای صنایعدستی استان ارائه کرد.
وی گفت: ۱۲۲ هنرمند البرزی دارای نشان ملی کیفیت و ۹ هنرمند نیز دارای نشان بینالمللی کیفیت هستند. همچنین طی یک سال گذشته بیش از دو هزار نفر در دورههای آموزشی صنایعدستی استان شرکت کردهاند که بخشی از این آموزشها در مراکز عمومی، بهزیستی و زندانها برگزار شده است.
خدادادی با اشاره به ثبت ملی روستای گلستانک به عنوان روستای ملی سفال و سرامیک افزود: هدف ما این است که سفال و سرامیک به سوغات شاخص و شناسه فرهنگی استان البرز تبدیل شود.
با پایان یافتن این سفر رسانهای، آنچه بیش از آمارها و برنامههای توسعهای در ذهن باقی میماند، روایت انسانهایی است که همچنان به ارزش خلق کردن با دستان خود باور دارند.
هنرمندانی که با خاک، چوب، نخ و رنگ، محصولاتی میآفرینند که فراتر از یک کالا هستند؛ آثاری که حافظه تاریخی، فرهنگ و هویت ایرانی را در خود جای دادهاند و نشان میدهند در عصر هوش مصنوعی نیز اصالت و خلاقیت انسانی همچنان جایگاهی بیبدیل دارد.
